Công Năng Của Từng Bộ Phận Cây Sung: Quả, Lá, Nhựa Mủ, Vỏ Và Rễ Trong Kinh Nghiệm Dân Gian

Cây sung (chi Ficus, ở Việt Nam phổ biến là Ficus carica — sung ta/sung ngọt trồng lấy quả) là một trong những cây quen thuộc nhất trong vườn thuốc dân gian Việt Nam. Không chỉ quả, mà lá, nhựa mủ, vỏ thân và cả rễ cây đều từng được các lương y và người dân truyền miệng sử dụng theo nhiều cách khác nhau qua nhiều thế hệ. Bài viết tổng hợp lại những công dụng dân gian được ghi nhận phổ biến cho từng bộ phận, đối chiếu với các nghiên cứu khoa học công khai để bạn đọc có cái nhìn cân bằng — phân biệt rõ đâu là kinh nghiệm truyền miệng chưa được kiểm chứng lâm sàng và đâu là dữ liệu đã qua nghiên cứu (chủ yếu vẫn ở mức in vitro/trên động vật, chưa đủ để khẳng định hiệu quả trên người).

Quả sung là bộ phận được dùng phổ biến nhất và đã có bài viết riêng phân tích chi tiết giá trị dinh dưỡng — đây cũng là lý do quả sung được FigMyHealth chọn làm nguyên liệu chính cho dòng bột sấy thăng hoa. Phần dưới đây tập trung vào các bộ phận còn lại.

Lá sung

Trong kinh nghiệm dân gian, lá sung tươi hoặc phơi khô thường được nấu nước uống hoặc dùng ngoài da theo nhiều cách: sắc uống (lá tươi nấu với nước, dân gian tin rằng giúp "mát gan", hỗ trợ tiêu hoá); xông hoặc chườm ngoài kết hợp với ngải cứu, lá lốt cho vùng sưng đau, bong gân; hoặc nấu canh/sắc uống với mong muốn hỗ trợ lợi sữa sau sinh. Đây đều là kinh nghiệm truyền miệng, chưa có bằng chứng lâm sàng trên người xác nhận mức độ hiệu quả cụ thể.

Về mặt khoa học, tổng quan của Badgujar và cộng sự (2014) trên tạp chí Pharmaceutical Biology ghi nhận lá Ficus carica trong y học cổ truyền một số nước được dùng làm thuốc tẩy giun và cho một số vấn đề ngoài da, đồng thời có nghiên cứu tiền lâm sàng cho thấy chiết xuất lá có hoạt tính bảo vệ gan và hỗ trợ điều hoà lipid máu ở mô hình thử nghiệm.^[1] Tổng quan của Kaur (2022) cũng liệt kê hoạt tính kháng khuẩn, bảo vệ gan, chống viêm được ghi nhận trong các nghiên cứu tiền lâm sàng về lá sung.^[2]

Nhựa mủ (latex) cây sung

Nhựa mủ trắng chảy ra khi cắt vào thân hoặc cuống lá là bộ phận được dùng dè dặt hơn vì có tính kích ứng khá mạnh. Theo kinh nghiệm dân gian, nhựa sung (lượng rất nhỏ) đôi khi được bôi lên vùng da có mụn nhọt, sưng tấy, hoặc phết lên giấy dán hai bên thái dương khi đau đầu theo cách làm truyền thống — chưa có nghiên cứu lâm sàng đối chứng nào xác nhận rõ hiệu quả.

Vỏ cây sung

Vỏ thân ít được dùng phổ biến hơn lá và nhựa. Theo một số tài liệu dân gian, vỏ thân (cạo bỏ lớp ngoài) được kết hợp với thảo dược khác nấu nước tắm cho trẻ nhỏ, giã đắp hỗ trợ khi tắc tia sữa, hoặc nấu nước uống với mong muốn hỗ trợ đau nhức xương khớp lúc trời lạnh. Đây là kinh nghiệm truyền miệng, hầu như chưa có nghiên cứu khoa học hiện đại nào kiểm chứng độc lập trên vỏ cây sung Việt Nam cụ thể; tổng quan quốc tế cũng chỉ ghi nhận vài ứng dụng dân gian rải rác ở một số vùng.^[1]

Rễ cây sung

Rễ là bộ phận có ít tư liệu nhất — cả trong nguồn dân gian Việt Nam lẫn tài liệu khoa học quốc tế. Tổng quan của Badgujar và cộng sự (2014) ghi nhận ở một số vùng, rễ Ficus carica được dùng như một vị "bổ" (tonic) trong y học cổ truyền địa phương, thường phối hợp với các vị thuốc khác chứ ít khi dùng riêng lẻ.^[1] Vì thiếu tư liệu và ít được dùng phổ biến ở Việt Nam, chúng tôi không đưa ra khuyến nghị sử dụng cụ thể cho bộ phận này.

Khoa học hiện đại nói gì?

Nhìn tổng thể, các tổng quan khoa học công khai về Ficus carica^[1][2] xác nhận: cây sung chứa nhiều nhóm hợp chất có hoạt tính sinh học đáng chú ý — polyphenol, flavonoid, coumarin, các enzyme thuỷ phân protein (như ficin trong nhựa mủ) — và các chiết xuất từ lá, nhựa mủ, quả đã cho thấy hoạt tính chống oxy hoá, kháng khuẩn, kháng viêm trong điều kiện in vitro hoặc trên mô hình động vật. Tuy nhiên, số lượng thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng trên người còn rất hạn chế — khoảng cách giữa "có hoạt tính sinh học trong phòng thí nghiệm" và "có hiệu quả điều trị đã kiểm chứng trên người" vẫn còn khá xa. Đây là điều nên ghi nhớ khi tiếp cận bất kỳ nội dung nào — kể cả các bài thuốc được chia sẻ trong các video kinh nghiệm dân gian — nói về công dụng của cây sung.